پیاوړی مؤرخ او عالم (عبدالرحمن بن خلدون)

 پیاوړی مؤرخ او عالم عبدالرحمن بن خلدون

ژباړه او راټولونه : محمدشفیق صادق

 د ابن خلدون  او د هغه له کتاب (المقدمې )سره د تعلیم او تحصیل له مهاله آشنا وم ، بیا به  مې ډیر ځله  په کتابتون کې د ابن خلدون د المقدمې  کتاب را واخیست  پانې به مې واړولې  را واړولې ، خو د پیچلو جملو او فلسفی ویناوو له امله به مې بیرته به خپل ځای کیښود ،  د مطالعې شوق  مې هم ورسره نه ؤ او نه مې ورته ډیره اړتیا پیدا کیده ، خدای شته د فلسفی کتابونو او ویناؤ سره مې مینه او علاقه هم نه وه ، خو کله مې چې اوس د پوهنتونو په  درسي کتابونو کې  د یوناني فلاسفه ؤ د نظریاتو باران ولید چې ټول کتابونه یې تر خپل چتر لاندې راوستي ، په داسې ډول چې ته به وایی په دنیا نه بل فیلسوف او عالم تیر سوی او نه دانشمند ، ورسره  وینم چې د ابن خلدون غوندي عالم نوم هم کله  ناکله په حاشو کې لیدل کیږي  ، نو مې د ابن خلدون او نور اسلامی علماؤ کړنو او لیکنو ته  تلوسه ډیره شوه او پلټنه مې پیل کړه ،  خو چې  اوس ګورم  ابن خلدون ندی یو لوی بحر دی چې څپانده موجونه لری ،لوړي لری ژورې لری ، او داسې عالم دی چې دنیا ورته حیرانه ده .... نو زه یې دې ته اړ کړم چې د هغه په اړه یو څه ولیکم  تر څو د استاذانو او پوهانو ورته را پام کړم ، ای کاشکي چې زما اوس دومره وخت وای چې یوازی المقدمه مې ښه لوستلې وای ، او یا مې دومره توان وای چې پښتو ته مې ژباړلې وای !!! خو دا ټول اوس را څخه پاته دی ، کاشکې یو ځوان پیدا شي ، پښتو ژبې او په ټول کې علم ته د خدمت مټې را ونغاړي او دا المقدمه وژباړي ....

عبد الرحمن بن محمد بن خلدون الحضرمي  په  (۱۳۳۲ )میلادي کال  چې د (۷۳۳)  هجری سره برابر دی په تونس هیواد  کې زږیدلی او په   (۱۴۰۶) میلادي کال چې د  (۸۰۸) هجری سره برابر دی  په مصر کې وفات شویدی

     نوموړی په یوه علمي کورني کې زږیدلی  ، په ماشومتوب کې یې لومړنی زده کړې  له خپل پلار څخه تر لاسه کړي او قرآنکریم  یې حفظ کړ  وروسته د تونس  له علماؤ یې قرانکریم ، فقه ، تفسیر ، حدیث ، علم رجال، تاریخ، شعر پوهنه ، فلسفه او منطق تر لاسه کړل،  هغه  مسلمان  سیاست مدار ، ټولنپوه ، انسان شناس ،تاریخ لیکونکي ، فقیه ، او فیلسوف  ؤ .نیکونو یې ، په تونس او اندلس کې په حکومتي  او منصبونو کې کار کړی ؤ ، د علم خاوندان او د عزت کورنی وه ،  د اوومې  هجری پیړي په نیمایی کې یې کورنی له اندلس څخه په زور وایستل شوه  او تونس ته را کډه شول ، نوموړي  د خپل نسب په لړی کې لیکلی چې د (وایل بن حجر صحابی )له نسل څخه دی او نوموړی د یمن اوسیدونکی ؤ ، نوموړی زیات وخت په تونس ، المغرب او الجزایر کې تیر کړی ، د څو امیرانو په دربارونو کې یې په تونس او اندلس (اسپانیا) کې سیاسي کار کاوه ، د تحصیل د ترلاسه کولو لپاره تونس ، مراکش  ، الجزایر  او شمالی افریقا علمي مرکزونو  ته  یې سفرونه  درلودل،  په (۷۶۴) هجری کال اندلس (اسپانیا) ته ولاړ هلته یې په غرناطه (گرانادا)  کې د پنځم سلطان محمد سره ولیدل   او  له دوه کاله وروسته شمالي افریقا ته راستون شو ، چې هر هیواد ته  به تله د هغه هیواد د خلکو ، عاداتو، تاریخ او کړنو په هکله به یې څیړنه کوله ،   ، ځینې وایی چې په الجزایر کې یې د امیر سره مناسبات خراب او هلته څلور کاله زنداني شو ، خو ځینې نور وایی  نوموړي د ژوند دا مرحله د ډیرو ناخوالو او خفګانونو له امله په  اعتزال او ګوښه توب کې تیره کړه ، په دي مرحله کې یې   پلار وفات شو ، او ډیر نور شیوخ  یې دهغه طاعون مرض  له امله چې د نوموړی په ژوند کې په (۷۴۹) کال کې په لر او بر کې خپور ؤ  وفات شول  . نوموړی څلور کلونه له خلکو بیل او ګوښې  د خپل کتاب لیکلو ته وقف کړل  او هلته یې  په (۴۲) کلنی کې  د خپل تاریخي مشهور کتاب( العبر و دیوان المبتدا و الخبر فى ایام العرب و العجم و البربر و من عاصرهم من ذوى السلطان الاکبر) په لیکنو پیل وکړ ، د خپل کتاب  د (المقدمي) لومړی برخه  یي د الجزایر د (أولاد سلامه )په کلا کې ولیکله ، چې  همدا مقدمه ددې کتاب چې په (مقدمه ابن خلدون) سره مسما ده  نوموړی ته په نړیواله کچه شهرت ورکړ،وروسته یې  د تاریخ  د کتاب لیکنې ته مخه کړه ، چې نوموړی  ته یې لوی شهرت ور کړ .

 دا کتاب  په ایران کې  د محمد پروین گنابادى په لاس  فارسی ته ژباړل شوي خو تر اوسه یې په پښتو  کوم درک نشته.  همدا شان لسګونو نورو  ژبو ته هم ژباړل شوی  .

ابن خلدون له زندان او یا ګوښه توب وروسته تونس ته ولاړ ،نوموړي په تونس کې د (الزیتونه ) په پوهنتون ، په المغرب کې د (القرویین) په پوهنتون کې تدریس وکړ،  له هغه ځایه د کښتی په واسطه په (۷۸۴) هجری کال مصر ته ولاړ ، هلته د مصر د هغه مهال د واکمن الملک الظاهر سیف الدین له خوا  چې د ممالیکو له واکمنانو څخه ؤ د ازهر د پوهنتون د استاذ په صفت مقرر شو ، د ژوند په وروستیو کې په مصر کې  د ښه فقاهت او علمی لوړوالی له امله  د قضاوت په دنده  ور په غاړه شوه     ، هغه په مصر کې له څه مهال وروسته د حج په موخه مکې شریفی ته ولاړ ، له هغه ځایه شام ته ولاړ ،  ویل کیږې چې په دې سفر کې یې  په دمشق کې  له امیر تیمور ګورګانی ( تیمور لنګ) سره ولیدل او د هغه د توجه وړ وګرځيد ، خو بیرته قاهری ته ستون شو ، پاته ټول عمر یې هلته په قاهره کې پای ته ورساوه ، تر دي چې همغلته د ۷۶ کلونو په عمر د رمضان  د میاشتې په وروستیو کې په (۸۰۸) هجری قمری کال  وفات شو  او  د مصر په باب النصره کې خاورو ته وسپارل شو.

 .. ابن خلدون یو له هغو علماؤ څخه دی چې اسلامی تمدن پری ویاړي ، هغه د ټولنپوهنې لومړی مؤسس او هغه څوک ؤ چې ټولنپوهنه یې په اوسني بنسټ برابره کړه ، هغه په دې برخه  کې نادر او حیرانونکي نظریات  لری چې له ډلې څخه یې د  (عمران(مدنیت) د قوانینونظریات  ، د عصبیت(ټولینز تړون )  نظریي ، او )د  دولت د جوړولو د  اصولو ، پرمختګونو او د سقوط د عواملو  نظریات )  یادولای شو . چې په خپلو لیکنو کې یې څرګند کړیدی ..نوموړی په دې برخه کې د نورو لویدیځوالو پوهانو لکه  فرانسوی عالم (اوجست کونت) څخه څو پیړئ مخکې ؤ ،مؤرخینو د نوموړي له ډیرو لیکنو لکه : تاریخ ، حساب ، منطق ، ټولنپوهنه ..سیاست  یادونه کړیده ، خو تر ټولو مشهور کتاب یې د تاریخ په برخه کې د (العبر وديوان المبتدأ والخبر في أيام العرب والعجم والبربر ومن عاصرهم من ذوي السلطان الأكبر) کتاب دی ، نوموړی کتاب په (۷) ټوکه کې لیکل شوي چې لومړی ټوک یې  مقدمه ده ،چې اوس په (مقدمه ابن خلدون) سره  شهرت لری ..په دي مقدمه کې نوموړي په ډیرو موضوعاتو څیړنه کړیده له هغي جملې  څخه د جغرافیی په برخه کې د نوموړی نظریات ، د عمران یا (مدنیت)په هکله ، د فلک او کائناتو په هکله ، د انساني ټولني د حالاتو ، د انسانانو د طبیعت ، ددوی د بیلتون او جدایی نښې او لاملونه او داسي نور... دی

د نوموړی ددي لیکنې (المقدمی)  په  هکله لویدیځ والو پوهانو ډیر څه لیکلی دی چې د ځینو یادونه  به وکړم :

 آرنولد توینبی،  آمریکایى معاصر مؤرخ لیکی : ابن خلدون  چې  د تاریخ د فلسفی  د درک او ابداع په برخه کې کومه لیکنه (مقدمه )  او ابتکار کړی پرته له شکه په مختفلو عصرونو کې انسانی فکر نه دی ورته رسیدلی.

 جورج مارسیز لیکي : د ابن خلدون لیکنه د انساني فکر یو له ډیرو مهمو لاسته رواړنو څخه ده .

ایف کولاست وایی: ابن خلدون موږ ته تاریخ د یوه علم په صفت را وپيژنده ، او دا یو ښکلی عنصر دی چې په دي سره موږ کولای شو ووایو چې دا یوه عربي معجزه وه .

مکسیم ګورکې روسی مفکر  خپل  یوه ملګری اوچین ته په ۲۱ د سپتمبر ۱۹۱۲ کال  په یوه لیک کې لیکلی : په دي باید پوه شو چې ابن خلدون په (۱۴) میلادي پیړي کې د لومړي ځل لپاره د اقتصادي عواملو د اهمیت او د تولید سره یې علاقه کشف کړیده ، او دا یو حقیقی او هڅونکي خبر دی ، چې زموږ ملګری ( لینن) ورته خاصه توجه وکوله .

روجية ګارودي  یو عالم وایی :هغه چې د ټولنو د جوړښت او نوښتونو په څیړنه پورې اړه لری ، نو څومره چې په دې برخه کې پرمختګونه کیږي ، ددې پرمختګونو نښې د ابن خلدون په مخ کې لیدل کیږي . هغه عالم ، هنرمند ، د جګړې سړی ، فقیه ، او فیلسوف چې له څورلسمي میلادي پیړي  یې زموږ تړلی پرمختګ ته  په نړیوال نبوغ سره  حرکت ورکړ ...

 یو اروپایی  د ټولنپوهني یو عالم لودویچ ګمبلویچ (۱۸۳۸-۱۹۰۹) پورې یې ژوند کړي وایی:له اوجیست کونت څخه مخکې یو عادل عربی راغلی ، بلکه له فیکو څخه هم د مخه چې ایطالویان یې د یې د ټولنپوهني لومړی عالم ګڼې ، د ټولنې  ظاهری حالت یې په متوازن ډول سره څیړلی ، او په دې برخه کې یې ډیر ژور نظریات لیکلی چې دې لیکنو ته نن ورځ ټولنپوهنه وایی.

یو انګلیسی مؤرخ روبرت فلینت وایی: لکه چې موږ ابن خلدون ته د یوه تاریخ لیکونکي په توګه ګورو  ، نو ویلای شو چې کیدای شي تر نوموړي نور لوړ تاریخ لیکونکي خپله د عربو څخه هم وي و خو کله چې د هغه تاریخي  بنسټیزو نظریاتو ته ګورو نو په زغرده ویلای شو چې تر ده به پورته څوک په هيڅ وخت او هیڅ ځای کې نه وي تیر شوي .

 ایطالوی عالم استفانو کولوزیو وایی: په ټولو پیړیو کې د روان شناسی  د علماؤ او اثباتی فلسفی د نورو فلاسفه ؤ څخه مخکې به د حتمیت د مبدأ د تصور افتخار ابن خلدون ته ورګرځې .هغه عظیم الشانه عربی مفکر چې د ټولنیزعدالت او سیاسي اقتصاد اساسات یې  له کونسید ران ، مارکس ،او باکونین څخه پنځه پیړی د مخه کشف کړل

زه به د همدې مقدمي د ځینو برخو څخه په لنډه توګه یادونه وکړم ، البته دا به د مقدمي لنډیز نه ، بلکه د ځینو موضوعاتو یادونه وي :

ابن خلدون او جغرافیه

ابن خلدون د خپل کتاب (المقدمي ) د لومړی فصل  په دوهم باب کې  د نړی او ځمکې په هکله څرګندونې لری ، هغه  د ځمکې له کري پیل کوی او وایی چې ځمکه کروي شکل لری ، هغه د هغو خلکو نظر ردوي چې په دي عقیده دي چې اوبه د ځمکې په تل کې دي ، هغه وایی اوبه د ځمکې په مخ پرتې دی او وایی چې د ځمکې تل د کرې مرکز دی  او همدا مرکز د ځمکې ثقل جوړوي چې هر څه ورته را جزبوي ..

هغه  د ځمکې کره په څو برخو  ویشي او تر ټولو وسطه برخه یې د استواء کرښه بولې ، نوري برخې یې د اوسنې جدی او سرطان د کرښو په اساس بیلوی همدا راز دواړه قطبونه هم ټاکي ، همدا شان د ځمکې کره په (۳۶۰) درجو باندي ویشي او هره درجه بیا خپله اندازه لری ..

ددي تر څنګ د ځمکې مخ په اوو برخو ویشي او هري برخې ته خپل نوم ورکوي ، نوموړی دا برخې د اوسني افریقا ختیځې ، مرکزی او لویدیځې  ، د مدیترانی سمندر څنډې ، د اطلس بحر غاړې ، اروپا ، په ځانګرو بحثونو کې تشریح کوي  همدا راز منځنی خیتځ ، خراسان او منځنی اسیا او چین ، هند او روسیه ، په بیلو مبحثونو کې څیړي ، د هند سمندر ، فارس خلیج ، مدیترانی ، اطلس سمندر ، په برخه کې ښه تشریح ورکوی\

ددې تر څنګ د لویو سیندونو سرچینې او د اوبو مسیرونه ټاکې ، هغه تر ټولو په دي برخه کې د نیل ، فرات ، دجلې . جیحون (آمو) سیحون د سرچینو او پای ته رسیدلو په برخه کې خپل تحلیل لری ..

ورپسې د ځمکې د انسانانو د رنګونو برخه پیل کوی ، د هری سیمي د خلکو رنګ  ، ژبه او نژاد تشریح کوي  .

همدا شان غرونه او بیدیاوي هم د هغه په څیړنه کې نه پاته کیږي

 سره ددې چې هغه مهال نه څوک قطبینو ته تللی ؤ او نه یې د اوس غوندي له هوا څخه تصویرونه اخیستل شوی ؤ ، خو ابن خلدون د کروي درجاتو له نظره نظر ورکوي چې هلته د لمر وړانګې په مایل ډول لګیږي ، ورځ او شپه تر نورو سیمو لویه وي ، همدا شان وایی چې د هغو سیمو هوا ډیره یخه او کنګل ده  ددې برعکس بیا د استواء د خط سیمه ډیره ګرمه او توده ګڼې ځکه د لمر وړانګې یې مستقیمي لګیږي ..خلاصه دا چې شپږ پیړي مخکې ابن خلدون په هغه څه کې  څیړنه کوي چې په اروپا کې په همدي مهال او  د هغه له وفات وروسته  ګالیله یوازي د ځمکې د حرکت د نظریی  په جرم محاکمه او په اعدام محکوم کیږي ..

هغه په دي لیکنه کې په یوه بل کتاب ( نهضة المشتاق) د ادریسي په لیکنه حواله ورکوي ، او ادریسي دجغرافیی د علم یو عالم ؤ چې په دي برخه کې یې ډیر څه لیکلی ، دا کتاب هم د جغرافیی په علم کې لیکل شوی چې له نوموړي څخه ډیر مخکې ؤ .

د تاریخ علم

دا ښکاره خبره ده چې د ابن خلدون په شخصیت کې دوه مهمو عناصرو وجود درلود چې له نوموړی څخه یې ریښتنی مؤرخ جوړ کړ ،  چې هغه د څیړنې  نظري او عملي اړخونه  ؤ  ځکه  نوموړی د تاریخ پیښې او حادثی د نورو تاریخ لیکونکو غوندې یوازې  ظاهری ندی څیړلې   بلکه د پیښو او وقایعو په څیرنه کې د پیښو منځ  ته ننوتی ، هغه د خپلو سفرونو او عملی ژوند  په لړ کې  چې (۵۰) کاله یې ونیول ، له اندلس څخه تر شام پورې د خلکو او حکومتونو حالات له نیژدي وڅیړل،  په دې لړ کې دي نتیجې ته ورسید ، اوڅرګنده یې  کړه  چې تاریخي پیښې په تصادفی ډول  او د یوې نا څرګندې قوې په واسطه نه رامنځ ته کیږي . بلکه دا دې انساني ټولنو په منځ کې ځنې موجود عوامل دي چې تاریخې پیښې رامنځ ته کوي ..له همدې امله یې د خپلو تاریخې څیړنو په بهیر کې د تاریخ باطنی اساسي څیړنه پیل کړه  ، سره ددې چې تاریخ (که څه هم په ښکاره د هیوادونو د خلکوله ظاهري پیښو پرته نور څه ندي  ، خو په باطن کې د  پیښو دقیقه مطالعه ده ، د لاملونو  ژوره پلټنه ده او د  اسبابو او پیښو تر منځ تړاو ورکول دي ، له همدې امله نوموړی په دې کار سره د تاریخ د څیړنې لپاره د باطنی حرکت  د منهج اساس کیښود اوهره څیړنه یې  د بشری ژوند او حرکت  د پیښو سره وتړله  او دا  د تاریخ د علم ریښتینې بڼه ده ... هغه وایی : د تاریخي پیښو د حق او باطل د معلومولو لپاره تر ټولو ښه لاره داده چې د هغي ټولني تمدنی او ظاهری حالت ته وکتل شي ،  د هغې ټولنې خصوصیات ، او ځانګړني مطالعه کړل شي  چې څه ډول یې  تغیر او بدلون موندلی نو بیا کولای شو د پیښو په اړوند د مشاهدی له مخې سمه پریکړه وکړو .

ټولنپوهنه :

ابن خلدون د ټولنپوهني او بشری تمدن د علم بنسټ ایښودونکی ګنل کیږي هغه په خپل کتاب (المقدمه ) کې دي برخې ته خاصه پاملرنه کړي او ځانګړی باب  یې ورکړي ، هغه  لیکي :( دا ددي  لومړي کتاب د تألیف غرض دی ، دا په خپل ‌ځای کې یو ځانګړی علم دی ، چې موضوع یې بشری تمدن ، هستوګنه  او ټولنه ده ) په  څیړنه کې د ټولنې پرله پسې  پیښې ، تغیرات او ځانګړنی په ډاګه شویدي ، او همدا د ټولو علومو حال دی که هغه وضعي علوم دی او که عقلی ، په دي هم باید پوه شو چې په دی برخه کې څرګندونی  به نو ایجاده وی ، خلکو ته به نا اشنا او عجیبه  ښکاری ،(ځکه تر ده مخکې چا په دې اړوند لیکنه نه وه کړې) زه به په همدي برخه کې څیړنه کوم او د مسئلو منځ ته به ورځم ، دا به داسې وی لکه چې زه یو نوی علم رامنځ ته کوم او دا هم باور ولری چې په دي برخه کې می له هیچا هم اخذ ندی کړی ).
  په حقیقت کې ابن خلدون د تاریخ منهجي  او علمي څیړنې دې ته اړ کړ چې د ټولنپوهني علم رامنځ ته کړي او دا علم  دا راښيی چې ټولې ټولنیزې پیښې او پدیدې یو له بل سره تړلې دي ، د هری پیښې او پدیدې خپل خپل اسباب دی ، او دا  اسباب بیا د  را وروسته پیښو او پدیدو لپاره هم سبب کیدای شي ،له همدې امله هغه  ټولو پدیدو  ته که هغه  سیاسي وي که جغرافیایی که ټولنیزی ، اقتصادی ، او فرهنګې ..د بشری عمران (بشری مدنیت ) په مفهوم کتل ..په دې اړوند هغه وایی:(دا لیکنه د انساني ټولني  تصویر او  پوهاوي  دی چې هغې ته بیا د نړی ودانول او مدنیت ویل کیږي  او هغه څه  پکښې دی چې د دې مدنیت  طبیعي غوښتنه ده   لکه غرڅنتوب او کورنتوب، ټولنیزتړونونه او ځواکمني  او د بشریت یو په بل غلبی او سلطې  ، او هغه څه چې ددې مدنیت   څخه تر لاسه کیږي لکه  علومواو صنایعو ته لاس رسي  او نور داسي څه چې په طبعی ډول ددې عمران او مدنیت  څخه رامنځ ته کیږي ..).

نوموړی د داروین نظریه هم په سطحي ډول څیړلې بیا د  همدې پیښو او پدیدو څیړنه په  تفصیل سره د اسبابو او نتایجو سره تر سره کوي ، هغه د څیړنې په ترڅ کې دا هم وایی چې انسان په تنهایی له خپلو همجنسو پرته  نشي کولای چې یوازی ژوند وکړي وایی( انسانی ټولنه یو ضرورت دی ، انسان په طبیعیت کې مدنی طبع دی ، یعنې پرته له هغې ټولنی ژوند نشې کولای چې موږ ورته ښار او مدنیت  وایو او همدا د مدنیت او ښاریتوب معنی ده).

هغه په بشری ټولنه  د  چاپیریال په اغیزو هم خبری کوي او دا په ګوته کوي چې چاپیریال د ټولنو په وده ، پرمختګ او نورو اړخونو مستقیمې اغیزی لری ...

. ورپسې د مقدمي د کتاب دریم فصل د هیوادونو سیاسي چارو ته ځانګړی کوي هغه د هیوادونو پاچاهی ، خلافت ، د حکومتونو چاری ، مرتبې ، اسباب او عوامل ، ددې حکومتونو د عروج او سقوط عوامل ، تر څیړنې لاندې نیسې ، هغه د حکومتونو د ټینګښت او پیاوړتیا لوی لامل په عصبیت (ټولنیز تړون) کې وینې ، او د عصبیت کلمه د هغه په لیکنه کې دیره بارزه او ښکاره ده ، تر دي چې ځینو لیکونکو خو دا کلمه تر هغه پورې ځانګړې کړې ځکه ابن خلدون  دې کلمې ته دومره اهمیت ورکړی چې ټولې مهمې پیښې او بنسټیز تغیرات چې  په بدوی او یا ښاري  ژوند باندې اغیزی لری تر همدي عصبیت پوری تړلی ګڼې ، همدا یې د هیوادونو او مملکتونو د ژوند د اساسي محور بیرغ ګڼلی ، او دا خبره یې ښه په زور او زر څیړلې چې عصبیت   له پیدایښت څخه د بشریت یو فطری خاصیت دی ، د هغه په آند انسانیت د نسبي تولد  او قرابت له مخې  پیل شوی او دهغه   قوت او ضعف هم د هغه تر نسبي قوت او ضعف  پوري تړلی .. نوموړی همدا سلسله پرمخ بیایی   د هغه په وینا  کورنی ، قبیلې ، قبایلي تړونونه په دي برخه کې  رغنده رول لری او بیا دا موضوع بیرته تر ښاری توب او مدنیت پوري تړي ... مدنیتونه هم په همدی محور پرتله کوي او د هر یوه د قوت او ضعف عوامل له همدی عصبیت سره تړي...

بیا خبره له دي کوچنی دایري را وباسی او وایی چې د نسب د قوت درجه  د قبیلې سره د ولاء په اساس  پیاوړې کیږي ، چې دې ته قبیلوي قوت وایی ، له همدې نظره   ولاء او تړون  د هر یو لپاره د بل په وړاندې پیاوړتیا او قوت جوړوي  دا د نسبی تړاو ګټه ده ، هغه وایی : خو کله چې نسب مجهول وي او خلک نه پري پوهیږي ، نو تولنیز قوت او تړون هم له منځه ځې او کمزوری کیږي یعنې کله چې نسب واضح نه وي نو عصبیت هم کار نه ورکوي ، خو په بدوي مدنیت کې نسب ورکیدای نشي ، ځکه د بیدیا ستونځمن ژوند قبایل دې ته اړباسي تر څو غرڅنی او له نورو لیري ژوند غوره کړي او داسې چې نور ملتونه نه  غواړي ددوی سره ددوی د سخت ژوند  له امله ګډ او شریک ژوند وکړي  له همدې امله بدوي او صحرایی قبایل د خپلو نسبونو په حفاظت  او بیا په عصبیت (قومي قوت)ډیر ټینګار کوي خو کله چې ژوند تغیر ومومي ، او د ښارونو په پیوستون سره د ژوند سهولتونو ته مخه کړي ، نو ددي خلکو نسب به خامخا د زیاد اختلاط له امله له منځه  ځې او قبیلوي عصبیت (قومی ځواک) به یې هم کمزوری کیږي ، بیا د ښاریانو سره اختلاط کوي  او نسبونه خرابیږي په دي سره قبائلي او قومي ځواک  سره وپاشل شي ، او عصبیت هم  پیکه شي  ، او یوازي په صحرا او بیابانونو کې پاته شي ، په دي سره خلاصه لیکو چې قومي قوت (عصبیت) په بیدیایی مدنیت کې راپورته او په ښاري  مدنیت کې له منځه ځې .
کله چې ابن خلدون د عصبیت بنسټ ، وده او نمو ، او ضعف له موضوع خلاصیږي یوې بلې مهمي موضوع ته داخلیږي ،چې هغه (ریاست او حکمرانی ده ) چې د ښاري مدنیت څخه منځ ته راځي ، هغه په دې  نظر دی چې د بدوي مدنیت په مرحله کې ، خپله د یوې قبیلې په منځ کې  د کوچنیو پښو او خیلونو ترمنځ د مشرئ په سر  سیالي پیل کیږي ، ( ځکه هره پښه او خیل ، سره ددې چې دوی به د یوه پلار اولاده هم وي په خپله عصبیت باندې ویاړي ، او هره پښه ځان تر نورو پیاوړي ګڼې ،او غواړي چې په نورو حکومت وکړي  ) له همدي کبله ، د ریاست په سر ددي وړو پښو تر منځ سیالي پیل کیږي ، نو په طبعي ډول پیاوړي او قوي پښه او خیل به په نورو واکمن او ریاست به تر ګوتو کوي ، تر هغه چې بله قبیله یې له واکمنی لیری کړي ،او همدا د قبائیلی ریاست د واک او ځواک او مشرتوب لاره ده  .

 ابن خلدون په دې نظر دی چې همدا ریاست بیا تر څلورو نسلونو پوري دوام کوي چې یو یې بنسټ ایښودونکی ، دوهم یې روانونکی ، دریم یې تقلیدکوونکی او څلورم یې ورانونکی ګڼی ،نوموړی ددی هری مرحلی لپاره اسباب او لاملونه هم ذکر کوي ..په همدي سره د بیدیایی مدنیت خبره رانغاړی او په یوه بله مرحله چې هغه ښاري مدنیت دی را پیلوی ابن خلدون دا مرحله هم د تیری مرحلي په شان پیلوی او وایی چې ددي ټولو اساس همغه عصبیت دی چې په بدوي مدنیت کې یې مهم رول ادا کړی ، په دې ښاري مدنیت کې هم همغه تګلاره ده ، تر دي چې ځینې قومونه او ټولني د عصبیت په اساس د جګړو ډګر ته ننوزی او د کوچنیو ریاستونو په چپه کولو لوی ملک ته ځان رسوي چې دي ته بیا پاچا او ملک وایی ، او دا د یوې پاچاهي او ملک د جوړیدو لومړی مرحله ګڼې

همدې مرحلی ته په رسیدو سره کرار کرار ښاري مدنیت منځ ته راځي ، او نور حکومت په دي لټه کی کیږي چې څه ډول په خلکو کې خپل ځواک  پیاوړي او په ټولو (قومي جوړښتونو) ځان ومني ، نو دلته د نسب په بنست اعتماد او تکیه نه کوی بلکه په نویو اخلاقي  او ټولنیزو لاملونو ټینګار پیل شي ، چې ابن خلدون یې د (الخلال) په نوم یادوي ، او بیا دا دولت د خپل هغه عصبیت په خلاف ګامونه اخلی کوم چې نوموړی حکومت پری رامنځ ته شوي او ځان ته لوی عصبیت ټاکي ، او ټول عصبیتونه  په ځان کې راټولوي ، په دې سره د حکومت قاعده پراختیا مومي ، او پاچا تر پخوا ډیر پیاوړی او قوی کیږي  ، دا له دې امله چې پاچا ته د ډیرو خلکو او پرګنو مالیات راځې ، او د ښاري مدنیت د رامنځ ته کیدو له امله د مختلفو صنعتونو په رامنځ ته کیدو سره مالداره کیږي .

پاچا د خپل مملکت د پاوړتیا په موخه د عسکری قوت ایجاد ته  اړ کیږي ، چې دا به د هغه قبیلوي ځواک په ځای يو لوی له عصبیت څخه وتلی فوځ وي ، تر دي چې کیدای شي د همدي قومونو د ناولده خلکو څخه هم تشکیل شي ، له بلي خوا د قبایلو مشرانو ته د پیسو  او ځمکو په ورکړه سره د عوض په ډول  د قبایلو مشرانو ته هغه  سیاسي امتیاز ورکوي کوم چې پخوا یې له لاسه وتلی ؤ ، په دي ډول سره  په دې مرحله کې دا نوی دولت د قوت لوړ پوړ ته رسیږي ، بیا دریمه مرحله د اسراف او ضیاع پیل کیږي ، مالونه کرار کرار د زیات مصرف له امله  ضایع کیږي   ، ځینې په عیش او عشرت  مصرفیږي ، او ځینې بیا په فوځونو ، د حکومت په چارواکو او  هغومؤظفینو  چې حکومت ورته اړتیا لری ، نو په خلکو د زیاتو مالیاتو په لازمولو پیل کوي ، په دې سره زراعت شا تګ کوي ، تجارتی حرکتونه له کمزورتیا سره مخ کیږي ، صنعت کمیږي ، او بیکاری وده کوي ، او دا پاچاهي  د نهایت پیل ته داخلیږی ، یعني د زوړتیا مرحله ، چې دا پاچاهي به خامخا له منځه ځې او بل پاچا به بیا په همدی لاره روانیږي ...

 ابن خلدون دې مرحلی  ته پنځه  نورې مرحلي ټاکلی دی ( په زور سره  د واک ته رسیدني لومړی تحول ، په ممنانعو او مدافعو غلبه ، او د پخوانی حکومت له لاسه د هر څه تر لاسه کول او په واک کښیناستل ....

دوهمه مرحله  دا مرحله  په خپل اولس باندی داستبداد او ځان غوښتنې  مرحله ده  ، په دي مرحله کې واکمن ،د ځان لپاره د خلکو په جوړولو او د خپلو سړو په زیاتولو او د صنعت او پیسو په راټولو لګیا وي ، .....

دریمه مرحله د پاچاهی  لپاره د آرامی  ، ثمري او خوندونو دوره ده ، چې بشر په طبعي ډول ورته میلان لری په دي دوره کې حکومتونه د مال په زخیره کولو ، د ماڼیو په جوړولو ، د فاریکو او سیل ځایونو په پراخوالی ، د ښارونو په وده او پراختیا ، د تمثالونو او هیکلونو په لوړولو ، د نورو ملتونو د اشرافو په رابللو او ګرځولو ، کې تیروي ، ددې سره په دي مرحله کې د جاه او جلال ، عظمت او لوړوالی لپاره کار کیږي . د عسکرو د تنخواګانو ، په زیاتولو ، د جامې او یونیفورمونو په ترتیب مصارف لګوي ،  تر څو په جشنونو کې ښه ښکاره شي ، همدا د استبداد د پرمختګ وروستی مرحله او اوښتون وي. څلورمه مرحله د قناعت او مسالمت مرحله ده ، په دې دوره کې واکمن  د خپلو اسلافو په کړنو ویاړي ، د هغو تقلید کوي او د پخوانیو ساتنه کوي ، په دي فخر کوي چې پخوانیو یې داسې کارونه کړي ، دوی هم د هغو په تقلید ویاړي او له تقلید څخه سرغړونه جرم ورته ښکاري  او په پخوانیو کړنو ویاړي ..

پنځم  اوښتون  او مرحله ، دا اوښتون بیا د خوندونو ، ، اسراف او بربادلو مرحله ده  ، په دې مرحله کې واکمن د پخوانیو د راټولو کړو مالونو  په مصرفولو او بربادی لګیا کیږي، دوی دا پیسې او مالونه په شهواتو ، خوندونو ، تحفو او محفلونو ، په بدنامو ملګرو ، په بی اړتیا  درنو مصرفونو مصرفوي ، په دي نه پوهیږي چې له کومه راځې او په کومه ځې ...په دې سره دا حکومت هم کرار کرار د حرم په شان کمزوری کیږي تر دې چې په داسې مضمن مرض اخته شي چې بیا خپله د مرګ کندې ته راوخطا شي ..  

اقتصاد:

ابن خلدون چې د خپلې مقدمې په دوهم فصل کې کومې نتیجې ته رسیدلي هغه دا چې (د پرګنو د ژوندانه د چارو اختلاف  د دوی د  اقتصادي ژوند د څرنګوالی نتیجه ده ) ، همدې خبرې نوموړی دې ته اړ کړي چې د اقتصادي بنسټونو په اړوند څو مقالې ولیکې ، او همدا مقالی او څیړنې د نني اقتصاد د علم اصلی ټکې جوړوي ، لکه د د انتاج او تولید د لاروچارو څیړنه ، او د صحرایی ژوند څخه تمدني او ښاري ژوند ته د اوښتون مسئله ، یعنې د زراعت څخه صناعت او تجارت ته اوښتون ، هغه لیکي ( بزګری ، صنعت او تجارت د اقتصادي ژوند صبعي لاری دی ، خو زراعت په طبعي دول تر دا نورو وړاندې او مخکې ؤ ، او صنعت دوهم ځای ټاکي ، ځکه دا علمي او مرکب کار دي چې فکر کولو او تعمق ته اړتیا لری ، له همدي امله دا کار پرته له ښارونو په بل ځای کې  نه لیدل کیږي چې (ښاریتوب) د بدوي ژوند د پرمختګ دوهمه مرحله ده ).

ابن خلدون په صناعت باندې ډیر تینګار کوي او همدا د ښاریتوب د پرمختګ او قوت بنسټیز لامل ګڼې ( صناعت د مدنیت  د قوت او اوج ته رسیدو او کثرت سره وده مومي ، د  په ښارونو کې د صنعت  وده  اوقوت  د مدنیت  د قوت او راتلونکي اوږد مهاله ډاډ سره تړلی دی).

همدا شان د کارونو د ویش په هکله نوموړی وایی ( انسانی تنوع له انساني تعاون څخه پرته ممکنه نده ).او انسان چې هر څومره توانمند شي نشي کولای ټولې خپلې ستونزي په یوازی سر تر سره کړي

ابن خلدون د حکومت له لوری په بازار کې مداخله ښه نه کڼې او د هغې نتایج برعکس معرفی کوي

ابن خلدون ددی تر څنګ د ښوونې او روزنې ، اقتصاد ، چاپیریال ساتنې او زراعت په هکله هم  ګڼې څیړنې او نظریات لری ، نوموړي د سیاست په برخه کې مخ په وړاندي ځې او ګن موضوعات پکښې مطرح کوي ...

د  ابن خلدون لیکنې :

. ۱- د  العبر و دیوان المبتدا و الخبر فى ایام العرب و العجم و البربر و من عاصرهم من ذوى السلطان الاکبر(تر ټولو  مهم کتاب)

2. لباب المحصل فى اصول دین: د فخرالدین رازی د فلسفی او کلامي کتاب خلاصه 

3. تفسیر بوصری (چې له منځه تللی دی)

4. خلاصه‌ منطق(له منځه تللی دی)

5.  دعلم حساب  رساله ( له منځه تللی دی)

6.      په اصول فقه کې د ابن خطیب په شعر باندی شرحه ( دا هم له منځه تللی )

7. تعریف(د خپل ځان په همکله معلومات )

8. شفاء السائل(د تصوف رساله )

هغه مهال چې په اروپا کې تیاره وه .. (د بغداد بیت الحکمة علمي پوهنتون)

هغه مهال چې په اروپا کې تیاره وه ..

 د بغداد  بیت الحکمة  علمي پوهنتون، او په  انساني تمدن یې اغیزی

 لومړی برخه

بیت الحکمة ..د حکمتونو کور ، د تمدن داستان او پرمختګ ډیوه ..هغه داستان چې نن تري یادونه نه کیږي ...زموږ د پرمختګونو داستان نن ورځ د استعماری افسانو په پوښ کې نغښل شوی او څوک نشته چې د استعمار به ډیرانونو یې راپوته کړي ...

زه به تاسو ته ددې داستان یوه برخه تقدیم کړم تر څو په خپل تمدن باور ومومي . په خپلو مټو ، په خپلو ځانونو او دا تصور مو بدل شي چي موږ نه څه درلود او نه یې لرو ...

په نړي کې  تمدونونه او علمي مراکز شته  چي د انساني تمدن په پراختیا او وده کې یې ښکاره او لوی اثر درلود ..،یو له دي علمي مرکزونو څخه د بغداد د (بیت الحکمة)  علمي پوهنتون دی ... دا د خپل وخت تر ټولو لوی پوهنتون او علمي مرکز ؤ چې نن ورځ له خلکو هیر دي  او څوک یې یادونه نه کوي ..هغه  علمي خزانه  چي په پخوا زمانو کې د اسلامي فکر ،  تصور او هڅو  په نتیجه کې لاس ته راغلی ..

ددې ځلانده لمر رڼا پنځه پیړي د نړي په مخ وځلیده ، تر دی چي تاتاریانو (چنګیزیان) ددې لمر رڼا د نړي له مخ څخ ډوب کړه ..

 د اعلمی مرکز په دوهمه هجری پیړي کې چې د اتمي میلادي پیړي سره سمون لری د عباسی خلیفه هارون الرشید په لاس  تأسیس شو .. هغه په لومړي کې دا کار هغه مهال بیل کړ چې  کله د خلافت د  کتابتون ځای د کتابونو د زیاتوالی له امله را تنګ شو ، نو یې د خلکو د هوساینې او ښې مطالعي په موخه  او د لازیاتو کتابونو د ځایولو په موخه د قصر  د باندې یو ځای د نوی او لوی کتابتون لپاره وټاکه  ، دې کتابتون ته یې  څو  سالونونه ورکړل ، یو سالون یې د مطالعي لپاره ؤ ، دوهم یې د مناقشو او بحثونو په موخه ، دریم یې د کتابونو د تجلید او لیکلو ، دریم یې د استراحت او دمې کولو ، همدا شان د لمانځه لپاره یو جومات ، او د مسافرو لپاره د اوسیدني ځای .

 وروسته دا کتابتون په لوی علمی مرکز او د اوس په اصتلاح پوهنتون بدل کړل شو ، او د ژوند په ټولو ضروریاتو لکه  خوراک او څښاک  ، وسایلو  او لوازمو مجهز شو  . د پوهنتون  کتابتون ېي داسې ترتیب کړ چي د هر فن او علم کتابونه یې په خاصو الماریو کې برابر کړل  ،  بیا یې د هر فن د مربوطه کتابونو یو فهرست ولیکه چې په هغه کې به د کتاب او د کتاب د مؤلف شهرت ، د کتاب د اجزاؤ او مخونو شمیر ، او د لیکلو ژبه یې ، او دا چې آیا اجزاء یې تکمیل دی او که ورک شوي اونور ضروری معلومات لیکل شوی ؤ .

  دا مرکز په ټولو  لوازمو او ضروریاتو مجهز شو د  مرکز د ا دارې او څارنې په موخه یې مسؤلین او د کتونکو او څیړونکو لپاره یې خدمتګاران وګمارل ورسره یی ، د مختلفو علومو څیړونکې علماء او پوهان ، عرب ، اوعجم ، مسلمان او غیر مسلمان راوغوښتل او په دندو یې وګارل ، هلته یې د پرانیستو مناقشو ، علمي مناظرو ضمینه برابره  کړه ،همدا شان د کتابونو د تصنیف او د مختلفو سیمو څخه زده کوونکې او طالبان د زده کړې او تحقیق په موخه را دعوت کول ، مکافات او سوغاتونه یې ورته برابرول .

په هر هیواد کې به چې د کوم کتاب نوم اوریدل کیده  ،دې علمي مرکز ته به راوړل کیده ، تر دې چې تجاران به یې هم هڅول چې د فارس ، روم ، هند او نورو سیمو څخه  چې هر ډول کتابونه لاس ته ورځې  ورسره راوړی . او نور خلک به یې هم دي کار ته تشویق کول ...ورسره یی د نړی د ګوت ګوټ څخه سلګونه ژباړونکې، شرحه کوونکي او لیکونکي ، راټول کړل  ، تر څو یې له اصلي ژبو څخه  عربي ژبې ته وژباړي ..

له هارون الرشید  وروسته یې زوی (مآمون) د دې علمي مرکز څارنه او  پالنه پیل کړه ، تر دې چې د نړی تر ټولو لوی علمی پوهنتون  شو ،.لوی تلسکوفونه ، او مراصد یې ورسره ودرول ، تر څو په علمي ډول د فلکیاتو علم وڅیړي ، او محصلین عملا هلته څیړنې وکړي ، ورسره یی یوروغتون  او طبی پوهنځي هم ورسره جوړه کړه ، تر څو په عملی ډول  طبی څیړنې تر سره کړي .

د روم له پاچا څخه یې  په   یوه لیک کې وغوښتل تر څو د هغو کتابونوانتقال ته اجازه ورکړي کوم چې د پخواني یونان څخه راپاته او د روم په ډیپو ګانو کې پراته ؤ  ، ځکه دا مهال ، په روم کې د هغو کتابونو لوستل منع اعلان شوي ؤ ، لومړی هغه ونه منله ، خو وروسته یې مثبت ځواب ورکړ ، او مآمون هلته یو علمي هیئت د ژباړونکو سره یو ځای واستاوه ، هیئت د ټولو هغو سیمو څخه لیدنه وکړه کوم چي ګمان کیده چې هلته به علمي کتابونه ډیپو شوی وي ، نو یې ګڼ شمیر هیرانونکي کتابونه په فلکیاتو  ، نجوم ، هندسه ، فلسفه ، موسیقی او طب کی له ځان سره راوړل .همدا رنګه مأمون د ټولو هیوادونواو سیمو  مشرانو او پاچاهانو ته لیکونه واستول تر څو ددوی علمی هیئتونو ته اجازه ورکړی تر څو ددوی په ډیپو ګانو او نورو سیمو کې کتابونه ولټوی د بغداد ته یې انتقال کړي ..

له دې هیئتونو څخه یو هیئت  وتوانید د پخواني فارس په یوه زړه کلا کې تر خاورو لاندی  داسي صندوقونه پیدا کړي چي د زړو کتابونو ډک او او کتابونو د خرابی له امله  یې بوی کړی ؤ ، نو دوی هغه کتابونه راوړل ، تر دې ترمیم او جوړ شول بیا یې د څیړني او ژباړې کار پیل کړ ...

په دې ډول مأمون د کتابونو لویه سرمایه تر لاسه کړه ، نو یې تجربه لرونکي ژباړونکي ، شرحه کوونکي ، جلد کوونکي مؤظف کړل تر څو دا زاړه کتابونه  عربی ته ترجمه او ترمیم کړی ، د هری ژبی لپاره یې بیل بیل مسؤلین او ژباړونکي وګمارل ، دی کسانو ته یې ډیر لوړ معاشونه وټاکل ، تر دی چي د ځینو معاشونه د هغه وخت  د میاشتې (۵۰۰) دیناره ؤ چې د اوسنې زماني د ( ۲ کیلو ګرامو سروزو ) سره برابره دی ،  تر دې چې د ځینې کتابونو ژباړونکو ته به یې کتاب له سروزو سره وزن کاوه ..او دا سره زر به یې ورکول ..

ابن ندیم په خپل کتاب کې چې د الفهرست په نوم یاد شوي ، د لسګونو هغو ژباړونکو نومونه یاد کړی کوم چې له هندی ، یونانی ، فارسی ، سریانی ، قبطی او نورو ژبو څخه به یې کتابونه ژباړل ..دا کسان یوازی په دي مکلف نه ؤ چې یوازی عربی ژبې ته ژباړې وکړی ، بلکه په دې هم مکلف ؤ چې د اسلامی نړی په سیمه کې مروجو نورو ژبو ته هم دا کتابونه وژباړي  ، تر څو د اسلامی نړی ټول اوسیدونکی تري مستفید شي ،.ځینو ژباړونکو به لومړی  اصلي کتاب خپلې ژبې ته ژباړه او بیا به له هغې ژبي څخه عربي ته ژباړه ، لکه چي یو ددی کسانو څخه یوحنا بن ماسویه ؤ هغه به لومړی کتاب سریاني ژبي ته ژباړه بیا به نورو ژباړونکو له سریاني څخه عربي ته ژباړه ...

له ژباړې وروسته به یې اصلی کتاب ښه جلد او منظم کړ په کتابتون کې به یې وساته ..څوک چې هغه کتابونه لولي چې د همدي کتابتون څخه د فهرستونو په ډول لیکل شوی  دا په ګوته کوی چې لومړی ځل کتاب په فارسی ، سریانی ، قبطی ، یونانی ..ژبو لیکل شوی او بیا نور ژبو را ژباړل شویدي

په دې ډول مسلمان علماء وتوانیدل چې ټول بشر ته لوی خدمت وکړ،او هغه علوم له ورکیدو وژغوری کوم چي د ورکیدو په حالت کې و، ځکه  دا مهال په دي ټولو سیمو کې د نوموړو کتابونو لوستل ممنوع اعلان شوي ؤ او که به وموندل شول نو د سوځیدو سره به مخ ؤ  ..که دا علماء نه وای نو زرګونه  دا پخوانی کتابونه  به نن ورځ نه وای او نه به یې چاته ګټه رسیدلې وای ..

نور بیا

 

هغه مهال رومي امپراتوری ټول پخواني یوناني کتابونه ممنوع او ډیر یې وسوځول ، لکه څنګه چې د (ارشمیدس) له کتابونو سره وشول د هغه یې (۱۵) بارونه کتابونه وسوځول ځکه دا کتابونه د مروجو عیسوي مفاهیمو او تعلیماتو سره برابر او موافق نه ؤ نولوستل او کیکل ممنوع اعلان  کړي ؤ  ...

دی لیکونکو ، ژباړونکو او شرحه کوونکو لوی کار تر سره کړ ، تر دې چې دا کتابونه یې د تطبیق تر مرحلې ورسول ، ناقص یې ورتکمیل کړل ، غلط یې صحیح کړل ، او پیچلې یی واضح ، تفسیر او تحلیل  کړل ، چې د اوس په اصتلاح یې تحقیقات او څیړنې وکړې

کله چې د مأمون حکومت پاي ته ورسید ، نو ټول ، یوناني ، هندي ، او فارسي کتابونه عربی ته ژباړل شوی ؤ او د راتلونکو څیړونو په موخه کار پرې روان ؤ ، لکه چې (ولت دیورانت) د تمدن کیسه ، کتاب لیکونکی وایې : مسلمانانو په لومړی سر کې د یونان پخواني هیر شوي کتابونه را دبره کړل او په دوهم قدم کې د هند کتابونه ؤ. د قلقشندي په وینا په دې علمي مرکز کې بي شمیره کتابونه راټول کړل شوي ؤ .

دا د اسلامي نړئ یوازیني علمي مرکز نه ؤ ،بلکه د اسلامي نړئ په ګوټ ګوټ کې داسې علمې مراکز  جوړ شوي ؤ ، د اسلامي نړي په لر او بر کې د علماؤ او ځایی واکمنو تر منځ سیالي پیل وه ، د اندلس امیر خلک مؤظف کړل چې په ختیځ کې  کتابونه راټول او په بیه را ونیسي .. په مصر کې فاطمې خلیفه (العزیز) به چې کله د کوم کتاب نوم واورید نو سمدستي به یې قاهرې ته د راوړلو امر وکړ ، همدا حالت په پخواني خراسان او اوسنې افغانستان کې هم روان ؤ ، سلطان محمود غزنوي په غزني کې یو علمي مرکز ایجاد کړ چې کڼ شمیر علما‌ء پکښې را ټول ؤ ، شهاب الدین غوري هم دا کار کاوه ، تر دې چې په نني بلخ ،  بست (هلمند) هرات ، نیشاپور ، مروه ، بخاری ، او نورو سیمو کې دا ډول لوی مرکزونه جوړ شول او تر منځ یې سیالي په شدت روانه وه ..په دې مراکزو کي لومړنیو علماؤ لوی خدمتونه تر سره کړل ورسره پکښې د روزني لوی کار روان ؤ چې زرګونه علماء او پوهان پکښې روزل کیدل ..دا په داسې حال کې چې د یوه اروپایی عالم ( سارتون) په وینا ، دا مهال اروپا په تیارو کې غوټې وهلې ، هلته نه علم ؤ او ته پرمختګ ..یوازی بدوي او صحرایی ژوند ؤ ...

په دې دوره کې ګڼ شمیر علماء د نبوغ او پوهې لوړو پوړونو ته ورسیدل د بیلګې په توګه به زه د څو تنو علماؤ  مختصره یادونه وکړم :

۱- محمد بن موسي الخوارزمي :نوموړی د همدي عصر او همدي پوهنتون یو څیړونکي ؤ چې  نن ورځ د الجبر او معادلو د علم مبتکر او بنسټ ایښودونکي ګڼل کیږي  ،هغه الجبر له حساب څخه بیل کړ ، په الجبر کې یې د لومړی درجه او دوهمه درجه معادلو لپاره فورمولونه وټاکل ..د الجبر په برخه کې یې لوی ابتکارات وکړل ، تر دې چي نن هم موږ په لسمو ټولګیو کې د محمد بن موسي د فورمول په مټو په الجبر کې کار کوو ، هغه په دي برخه کې ډیرې څیړنې وکړې ،نوموړی لومړی انسان ؤ چي په مجهول کمیت یې د الجزر نوم کیښود ..دا نوم یې د نبات له ریښو را اخیستی ، ځکه د نبات ریښې د جزر په نوم موجودې دی خو تر خاورو لاندې او مجهولې ..همدې عالم د صفر د استعمال نظام جوړ کړ ، (ول دیورانټ) وایی :دوی به د رقم په ځای کې کوچنی داېره کښله همدې دائرې ته به یې صفرا  یعنې ( خالي ) نوم ورکاوه ، چې له همدې څخه د انګلیسي (eipher) کلمه مشتق شویده ، او په لاتین کې د (sifr) کلمه (zephyrum) ته واوښته چې وروسته په (zero) اختصار شوه .

۲- دوهم شخصیت ابوبکر محمد بن زکریا (الرازی) دی .هغه د همدی مرکز علمي شخصیت دی چې په طبی پوهنه کې لړ پوړ ته ورسید ،هغه (۱۳۱) علمي کتابونه ولیکل چې نیمایی یې د طب په علم کې ؤ د نوموړی مشهور کتاب الحاوي ؤ چې په (۲۰) جلدونو کې لیکل شوي  دا کتاب چې کله لاتینې ته وژباړل شو نو نوم یې ورباندې (liber entinens) کیښود ،چې څو پیړئ په اروپا کې د طب په برخه کې تر ټولو مهم کتاب شمیرل کیده ، او یو له هغو  نهو کتابونو څخه ؤ چې په (۱۴) میلادی پیړئ کې د اروپا په طبی پوهنتون کې تدریس کیده .همدا شان د نوموړی د (الجدری والحصبه) رساله څلویښت ځلي د (۱۴۹۸-تر ۱۸۶۶) پوري په انګلیسي ژبه چاپ شویده ، او د المنصوري کتاب یې تر (۱۶) میلادي پوري په اروپا کې لاس په لاس ګرځیده ..

د نوموړي د فضایلو په برخه کې ابن ندیم ډیر څه لیکلی چې د ټولو یادونه ضروري نده ، خو د تعجب خبره داده چې دا علماء له مرګ وروسته اروپایانو تقدیر کړی او د هغوي مننه یې کړې په داسې حال کې چې موږ تری خبر هم نه یو . تردې چې د امریکا د بریستون پوهنتون د طب د څانګې یو تعمیر یې د همدي سړي په نوم نومولی ؤ ،همدا ډول دیورانت عالم وایی د پاریس په پوهنتون کې به د طب د پوهنځي په دیوالونو د همدي دواړو ( الرازی او ابن سینا ) تصویرونه ځړیدل ..همدا ډول د برلین د پوهنتون د طب د څانګې مدیر په یوه کانفرانس کې زیاته کړه : ای عربی محصلینو !اوس باید په دي اعتراف وکړم او ستاسو تر غوږونو ورسم چې موږ ستاسو له پلرونو ډیر څه اخیستی ، او ستاسو له پلرونو مو ډیر څه زده کړي ..، او د آلمان د صحت وزیر ( د-شواهرت) په قارهره کې په یو بین المللی کانفرانس کې په زغرده وویل چې لویدیځ دا نه هیروي چې دوی د طب په برخه کې د عربو پوروړي دي ، او د ابن سینا او الرازی کتابونه یوازیني کتابونه ؤ چي د بالرمو د پوهنتون په طبي پوهنځې کې به تدریس کیدل ...

۳-  ابن سینا ( ابو علی بن الحسین ) : نوموړی هم ددي عصر نامتو عالم ؤ

نور بیا  

      

ولی اروپایانو د کلیسا په خلاف پاڅون وکړ ؟) ( دریمه برخه )

(

ولی  اروپایانو د کلیسا په خلاف پاڅون وکړ ؟) ( دریمه برخه )

د مسیحیت په دین باندې د (۳۰۰) کلنی غمیزی په لړ کې ګڼ انجیلونه را ووتل ،ځینو یې عیسی (ع) ته د یوه نبي او پیغمبر او انسان په سترګه کتل ، خو ځینې نورو بیا له عیسی (ع)  یو خارق العاده شي ، وروسته د خدای زوی او ورپسې د خدای تعالی سره په هر څه کې شریک جوړ کړ .

د نقیقه په غونډه کې هغه انجیلونه په رسمي ډول ومنل شول چې د عیسي (ع)  د خدایی تصور یې وړاندې کاوه ، ځکه همدا نظر د قسطنطنیی واکمنو ته د منلو وړ ؤ دا ددې امله چې ددوی پخوانی عقیده د (متراس) د عقیدی په اساس بنا وه او متراس اوسنې عیسویت ته ورته تصور درلود .

په نتیجه کې (۴) انجلونه چې عبارت دی له :

۱-  متی  انجیل چې متی لیکلی دی

۲- د مرقس انجیل چې لیکونکی یی هم مرقس دی

۳- د لوقا انجیل چې لیکونکی یې هم لوقا دی

۴- د یوحینا انجیل چې لیکونکی یې هم یوحینا دی

 رسما د کلیسا د مشرانو له خوا ومنل شول او نور ټول هغه انجیلونه چې د عیسی(ع) د نبوت ادعا یی کوله او هغه یې خدا نه باله باطل او ممنوع اعلان شول ..

دا انجیلونه تر ډیره بریده یوازی د عیسی (ع) اقوال او کړني  د پخوانیو امتونو ځینې کیسي او نوري لارښووني دی ې موږ ته را روایت  آو د الله تعالی کوم پیغام نه پکښې لیدل کیږي

په دي سره د پولس(شاول) یهودی پیروان بریالی شول ریښتنی عیسویان له صحني وباسي او خپله واکمني په کلیسا ټینګه کړي.

له دی وروسته په را وروسته کلونو کې نوري رسالی او لیکني هم د انجیل په برخو ورزیاتي شوي چي له دي رسالو څخه (۱۲) یوازی بولس لیکي دی ، او بولس پکښې په صراحت سره د عیسي (ع) د خدایی عقیده خلکو ته وړاندي کړيده ....په دی تر تیب کرار کرار د انجیلونو او رسالو شمیر (۲۳) ته ورسید ...

نو اوس عیسویان (۲۳) مختلف انجیلونه لری چې دا یې په یوه کتاب کې را ټول کړی او نوم یې بري ایښی (انجیل مقدس) ؟؟؟

نو آیا دا به ممکنه وای چې اروپایانو دا ډول یو کتاب د مقدس کتاب په نوم پیژندلای وای ..

دا چې په دي کتابونو کې څه ډول ناوړه عقاید لیکل شوی او بالآخره یې له عیسویت څه شي جوړ کړل تر څو اروپایانو یې په خلاف پاڅون وکړ دا به په نورو برخو کې ولولو
دوام لری...

په منځنیو پیړیو کې د اروپا د تورتمونو تاریخ ( دوهمه برخه )

په منځنیو پیړیو کې د اروپا د تورتمونو  تاریخ ( دوهمه برخه  )

اروپایانو ولی د مسیحیت په وړاندي بغاوت وکړ ؟

اروپا ته هغه تحریف شوی مسیحیت ورسید چې د عیسوی ، یهودی او بت پرستی څخه را ترکیب شوی معجون ؤ ، دوی هیڅکله هم د ریښتنی او توحیدی عیسویت خوند ونه څاکه ، دا ځکه چې عیسویت مخکې تر دي چې په اروپا کې خپور کې خپل اصلیت له لاسه ورکړی ؤ ، دا دین د عیسی (ع) د دعوت په لومړیو کې له چلنجونو سره مخ شو ، له تکمیل کیدو مخکې عیسی (ع) د رومیانو څخه د ژغورني په نتیجه کې الله تعالی اسمان ته پورته کړ،او عیسویان فکر کوي چې هغه د رومیانو په واسطه د یهودیانو په لمسون ووژل شو ، د هغه (ع) له پورته کیدو وروسته ، په عیسوي پیروانو، دینې کتابونو د رومیانو له لوری ناتار پیل شو ، سلګونه عیسویان په خپلو وینو کې ولمبیدل ، څوک د زندانونو تورتمونو ته ورټیل وهل شول او چا بیا د غرونو غارونو ته پناه یوړه ،  عیسوي دین د روم په امپراتوری کې رسما ممنوع او جرم اعلان شو ، ددی سره سره هم په پټه د مسیحیت دعوت روان ، تر ټولو زیاتی ځورونی د نیرون او دقلدیانوس پاچاهانو په حکومتونو کې پري راغلی  ، دا لړی څه د پاسه دری سوه کاله روانه وه ، .... په دی بحرانی دوره کې هغه انجیل چې په عیسي (ع) نازل ؤ هم له منځه ولاړ ، عیسوي مبلیغینو د دین د پاته کیدو په پلمه د انجلونو لیکنو ته پیل وکړ ، له (۵۰) میلادی کال څخه تر (۳۰۰) میلادی کله پوری سلګونه ټوکه مختلف النوعه انجلونه ولیکل شول ، دا انجلونه ، یوازی د عیسی (ع) د ژوند او دعوت داستانونه ؤ په دي لړ کې ځینو یهودانو هڅه وکړه تر څو عیسویت له منځ څخه منفجر کړي ، نو یې په جعلی توګه د عیسي (ع) د دین دعوت پیل کړ ،په ښکاره خو عیسویان ؤ خو په باطن کې همغه یهودان چې لوی مشریی (شاول یا بولس ) ؤ ، دی ډلي هم د انجلیونو تحریف شوي نسخې بازار ته را وایستی ،ځینې نور چې تازه عیسویان شوي ؤ خو د بت پرستی عقیده یې په مغزو کې پاته وه د بت پرستی په پوښ کې د عیسوي دین انجلونه را وایستل ....کرار کرار له خلکو ریښتیې او تحریف شوي عقیدی ورکي شوی ..

په (۳۰۳)  میلادی کال کې د ختیځ روم مشر (قسطنطین ) عیسویت ومانه ، هغه ته د مختلفو عقیدو د عیسوي دین انځورونه  وړاندی کړل شول  ، هغه حیران شو چې کوم دین او عقیده ومني ، دلته ځینې توحیدي ډلي چې د عیسوي دین اصلی پیروان ؤ هم پاته او ځینې بیا د تحریف شوي دین استاذي او تثلیثیان ؤ ، قسطنطین چې لا د بت پرستی عقیده له مغزو نه وه وتلی او یوازی د خپلې امپراتوری د بقا فکر ورسره ؤ د تثلیثیانو عقایدو ته تمایل درلود ، د عیسوي مشران لویه غونډه یې  په (۳۲۵) میلادی کال په نیقیه  کې جوړه کړه ، چې څه د پاسه دوه زره مشران پکښې را ټول ؤ ، ډیر بحثونه وشول د موحدینو چې مشر یې (اریوس ) ؤ  او تثلیثیانو تر منځ سختی مباحثی وشوي خو په نتیجه کې پایله د تثلیثی دین په ګټه اعلان شوه ، توحیدی دین چي  د عیسویت اصلی بڼه وه ، ممنوع اعلان شو  اریوس او پیروانو یې د کفر فتوا صاده شوه

،او همدا د بت پستی او تثلیث څخه ګډ معجون رسمی دین شو ، ځکه قسطنطین تر ډیره بریده له همدی عقیدی سره اشنا او اروپایانو ته هم د پخوانی دین په رڼا کې آشنا وه ، نو اعلان وشو چې  یوازی (۴) انجلونه چې د همدی عقیدی پیروي کوی رسما قبول او د نورو ټولو انجلونو د سوځولو پریکړه وشوه .....او په (۳۸۱ -۳۹۱) پوري د تئودوسیوس په زمانه کې همدا تحریف شوی دین د روم د امپراتوری رسمی دین وګڼل شو او نه منونکې یې کافر او د مجازات وړ اعلان کړل ..

نور بیا ....

ودی کتل شي ...

۱- محاضرات فی النصرانیه (ابوزهره)

۲-( مسیحیت له توحیده تر تثلیثه ) د محمدشفیق صادق لیکنه